Charakterystyka ogólna

Tekst i fotografie

Dr inż. Zbigniew Osadowski

Akademia Pomorska w Słupsku

Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 jest systemem ochrony zagrożonych elementów różnorodności biologicznej kontynentu europejskiego w sposób spójny pod względem metodycznym i organizacyjnym na terytorium wszystkich państw członkowskich Unii Europejskiej. Celem utworzenia sieci Natura 2000 jest zachowanie zarówno zagrożonych wyginięciem siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt w skali Europy, ale też typowych, wciąż jeszcze powszechnie występujących siedlisk przyrodniczych w naszym kraju. Podstawą prawną tworzenia sieci Natura 2000 jest dyrektywa Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 roku w sprawie ochrony dzikich ptaków (=dyrektywa ptasia) i dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 roku w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (=dyrektywa siedliskowa), które zostały transponowane do polskiego prawa, głównie do ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Sieć Natura 2000 tworzą dwa typy obszarów - obszary specjalnej ochrony ptaków (OSO) i specjalne obszary ochrony siedlisk (SOO). Podstawą wyznaczania obszarów Natura 2000 są kryteria naukowe.

Dyrektywa Siedliskowa nie określa sposobów ochrony poszczególnych siedlisk i gatunków, lecz nakazuje zachowanie tzw. właściwego stanu ich ochrony. W odniesieniu do siedliska przyrodniczego oznacza to, że: a) naturalny jego zasięg nie zmniejsza się, b) zachowuje ono specyficzną strukturę i swoje funkcje ekologiczne oraz c) stan zachowania typowych dla niego gatunków jest właściwy. W odniesieniu do gatunków właściwy stan ochrony oznacza natomiast, że: a) zachowana zostaje liczebność populacji, gwarantująca jej utrzymanie się w biocenozie przez dłuższy czas, b) naturalny zasięg gatunku nie zmniejsza się i c) pozostaje zachowana wystarczająco duża powierzchnia siedliska gatunku. Ogólnie właściwy stan chrony polega na tym, że w wyniku różnych działań gospodarczych nie należy pogorszyć istniejącego stanu siedliska przyrodniczego oraz gatunków flory i fauny wymienionych w załącznikach Dyrektywy Ptasiej i Siedliskowej.

Najważniejszymi instrumentami realizacji celów sieci Natura 2000 są oceny oddziaływania na środowisko (raporty) oraz plany ochrony siedlisk przyrodniczych i gatunków, dla których utworzono obszar Natura 2000. Działania ochronne winny uwzględniać wymogi gospodarcze, społeczne i kulturowe oraz cechy regionalne i lokalne danego obszaru Natura 2000. Do chwili obecnej Rząd Polski ustanowił w drodze rozporządzenia 124 obszary specjalnej ochrony ptaków oraz wysłał do Komisji Europejskiej, celem akceptacji, 364 propozycje specjalnych obszarów ochrony siedlisk. Jednym z takich obszarów jest obszar Natura 2000 Dolina Radwi, Chocieli i Chotli.

Rzeka Radew

Mokradła doliny Radwi

Obszar doliny Radwi, Chocieli i Chotli obejmuje szereg ważnych i cennych siedlisk przyrodniczych oraz gatunków flory i fauny. Łącznie rozpoznano tu 24 typy siedlisk z Załącznika I Dyrektywy Siedliskowej. Są to m.in: jeziora lobeliowe; starorzecza i naturalne eutroficzne zbiorniki wodne; jeziora dystroficzne; nizinne rzeki ze zbiorowiskami włosieniczników; zalewane muliste brzegi rzek; wilgotne wrzosowiska z wrzoścem bagiennym; suche wrzosowiska; zmiennowilgotne łąki trzęślicowe; ziołorośla nadrzeczne; świeże łąki użytkowane ekstensywnie; torfowiska wysokie, w tym częściowo zdegradowane; torfowiska przejściowe i trzęsawiska; źródliska wapienne; alkaliczne torfowiska soligeniczne – mechowiska; kwaśne buczyny; żyzne buczyny; ciepłolubne buczyny storczykowe; grądy subatlantycki; pomorski kwaśne lasy brzozowo-dębowe; bory i lasy bagienne; oraz łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe. W dolinie Radwi, Chocieli i Chotli szczególną uwagę i ochronę zasługują ekosystemy: źródliska, jeziora, torfowiska, świeże i podmokłe łąki oraz rozległe kompleksy leśne.

Rzeka Chociel

Rzeczne zbiorowiska włosieniczników

Źródliska na całym obszarze Natura 2000 można obserwować wyjątkowo licznie, znaczne ich skupienia znajdują się w dolinie Debrzycy, Drężnianki, Chocieli, Chotli, jak i w sąsiedztwie samego koryta rzeki Radwi. Większość stałych odpływów wód podziemnych znajduje się w obrębie dużych nisz źródlanych, które powstały w miarę cofania się stromych zboczy pod wpływem erozji wstecznej źródlisk. Dość często można spotkać bijące źródła, które mają charakter pulsacyjny i wypływają pod wpływem dużego ciśnienia hydrostatycznego. Niekiedy wypływające źródła o dużej wydajności przekształcają się na odcinku kilkunastu metrów w rwące strumienie. Sącząca się woda, kamieniste podłoże, grząskie młaki źródliskowe, przewrócone drzewa w wyniku erozji wstecznej, to królestwo wielu gatunków mchów i wątrobowców. Z rzadkich gatunków warto wymienić żebrowca, bagnika, pleszankę, czy stożkę. Na szczególną uwagę zasługuje występowanie w źródłach koło Żydowa wymierającego wątrobowca Porella platyphylla. Z roślin kwiatowych spotkać można tu rzadkie gatunki o podgórsko-górskim charakterze, takie jak: manna gajowa, przetacznik górski oraz widłak wroniec i kopytnik pospolity na zboczach stromych nisz źródliskowych.

Nisza żródliskowa

Mech żródliskowy żebrowiec

W zasięgu doliny Radwi, Chocieli i Chotli znajduję się liczne zbiorniki wodne, w tym chronione Dyrektywą Siedliskową jeziora dystroficzne i lobeliowe. Najliczniej występują one na obszarze Pradoliny Pomorskiej i obejmują m.in. jezioro Czerwone, Czarne, Karpiowskie czy Morskie Oko. Są to bezodpływowe zbiorniki wodne, które odznaczają się niewielką zawartością składników pokarmowych, zwłaszcza związków wapnia. Jeziora lobeliowe charakteryzują się swoistą florą reliktową, niespotykaną w innych regionach Polski. Z nielicznych roślin w strefie brzegowej wyróżnia się lobelia jeziorna (od której pochodzi nazwa), o delikatnych, białych kwiatach wystających nad powierzchnią wody. Na piaszczystym dnie, często razem z lobelią, rosną dwa pozostałe gatunki charakterystyczne dla jezior lobeliowych - poryblin jeziorny i brzeżyca jednokwiatowa.

Jezioro lobeliowe "Morskie Oko"

Lobelia jeziorna, której uroki i tajemniczą moc opisuje Adam Mickiewicz w balladzie "Świteż"

Jezioro dystroficzne i pła mszarne

W zasięgu obszaru Natura 2000 znaczne powierzchnie zajmują torfowiska. Stwierdzono występowanie różnych typów ekologicznych torfowisk, w tym torfowiska pojeziorne, kotłowe, przepływowe i źródliskowe. Na szczególną uwagę zasługują kopułowe torfowiska źródliskowe. Są to torfowiska o nachylonej powierzchni z wyrażaną kopułką w miejscu kulminacji, zawsze związane z miejscami intensywnego wypływu wód podziemnych. Największe z nich znajdują się w dolinie rzeki Chocieli koło Bobolic, gdzie deniwelacja od szczytu kopuły do lustra wody w rzece przekracza 30 metrów. Charakterystyczną cechą w budowie tych torfowisk jest obecność znacznych miąższości martwicy wapiennej (=trawertynów, tufów źródliskowych). Utwory te można spotkać na powierzchni gleby w obrębie źródlisk w postaci ziaren lub większych kulistych skupień. Niekiedy martwice wapienne tworzą wielkie, scementowane „bloki skalne”, odsłonięte w czasie erozji torfowisk źródliskowych. W młodych osadach martwicy wapiennej widoczne są wyraźne struktury mchów z rodzaju żebrowiec, które uczestniczyły w procesie biologicznego odkładania się węglanu wapnia.

Scementowane bloki martwoicy wapiennej na torfowisku żródliskowym

Do najciekawszych i najcelniejszych elementów torfowiskowych obszaru Natura 2000 Doliny Radwi, Chocieli i Chotli należą alkaliczne torfowiska soligeniczne(tzw. mechowiska). Są to torfowiska zasilane przez wody podziemne zasobne w węglan wapnia, w nienaruszonym stanie bardzo rzadko spotykane w skali kraju i Europy. Budowane są przez specyficzną roślinność, składającą się z kobierców mchów brunatnych, torfowców i roślin kwiatowych, głównie niskich turzyc. Wśród wszystkich fitocenoz torfowiskowych, mechowiska wyróżniają się ogromnym bogactwem flory, w tym udziałem wielu chronionych storczyków, takich jak: storczyk szerokolistny, storczyk plamisty, storczyk krwisty, storczyk Traunsteinera czy kruszczyk błotny. Ponadto mają tu siedliska inne gatunki torfowisk, którym grozi wymarcie w skali Pomorza i Polski, są to m.in. turzyca pchla, turzyca łuszczkowata, turzyca dwupienna, ponikło skąpokwiatowe, gnidosz błotny i wełnianka szerokolistna. Bardzo interesujące dla przyrodnika są tu bujne kobierce rzadkich mchów, takich jak: paludella, tujowiec i krzywosz, zaliczane są do reliktów glacjalnych, tj. takich roślin, które stanowiły naturalny element szaty roślinnej poprzednich, chłodniejszych okresów geologicznych. Na mechowiskach w dopływach Radwi można spotkać zagrożone w skali Europy gatunki roślin, których ochrona wymaga tworzenia obszarów chronionych. Jest to obuwik pospolity, wątlik błotny i skalnica torfowiskowa. W podobnych siedliskach na obszarze Natura 2000 można spotkać wszystkie trzy gatunki rosiczek owadożernych, tj. rosiczkę okrągłolistną, długolistną i pośrednią.

Mechowisko z kruszczykiem błotnym

Mech reliktowy paludella

Zagrożona wymarciem w skali Europy skalnica torfowiskowa

Świeże i podmokłe łąki stanowiły główny zrąb roślinności na zagospodarowanych rolniczo torfowiskach obszaru Natura 2000. Na szczególną uwagę zasługują najbogatsze w Polsce stanowiska pełnika europejskiego w dolinie Chocieli. Użytkowane do niedawna łąki są również siedliskiem dla wielu pięknie kwitnących storczyków, takich jak storczyk szerokolistny, listera jajowata, podkolan biały i znacznie rzadszy podkolan zielonawy. Nie mniej efektowną rośliną jest bardzo rzadki relikt arktyczno-borealny wielosił błękitny oraz stwierdzona w ostatnim czasie przytulia wiosenna. Na szczególną ochronę zasługują w dolinie Drężnianki i Zgniłej Strugi duże populacji rzadkiego gatunku situ tępokwiatowego. Występuje on bardzo rzadko na Pomorzu, tylko w miejscach o stałym napływie wód podziemnych bogatych w wapń.

Łąki pełnikowe w dolinie Chocieli

Podmokłe łąki ze storczykiem szerokolistnym

Znaczne powierzchnie obszaru Natura 2000 porastają zbiorowiska leśne. W większości są to łęgi olszowe i zarośla wierzbowe. Do najciekawszych i mało znanych z tego regionu należą olsy źródliskowe oraz żyzne lasy bukowe. Olsy źródliskowe w dolinie Radwi, Chocieli i Chotli rozwijają się one na zboczach dolin zasilanych wysięki wód podziemnych. Gatunkiem bezwzględnie dominującym w drzewostanie jest tu olsza czarna, a w runie, oprócz wielu roślin kwiatowych, dominują mchy typowe dla źródlisk. Olsy źródliskowe w dolinie Radwi są kluczowym biotopem dla storczyka plamistego, kozłka całolistnego i porzeczki czarnej. Szczególnie interesująca jest obecność na obszarze Natura 2000 wilgotnych buczyn i buczyn storczykowych na terenie Nadleśnictwa Polanów. Ma to miejsce na obszarach nieaktywnych już i przesuszonych kopuł źródliskowych w dolinie Debrzycy, pod którymi znajdują się pokłady martwicy wapiennej. Odsłonięte i przesuszone pokłady martwicy, wzbogacane dodatkowo deluwiami, wytworzyły gleby o charakterze pararędziny. Siedliska te odznaczają się dużym bogactwem florystycznym oraz występowaniem wielu rzadkich roślin kwiatowych, takich jak: czerniec gronkowy, rzeżucha niecierpkowa, wawrzynek wilczełyko, żywiec cebulkowy, kokoryczka okółkowa, kokorycz pusta i drobna oraz fiołek przedziwny. Do osobliwości florystycznych należy obecność trzech storczyków leśnych - gnieźnika leśnego, buławnika czerwonego i obuwika pospolitego.

Obszar Natura 2000 zasiedlają liczne gatunki ptaków wymienionych w Załączniku 1 Dyrektywy Siedliskowej. Są to m.in. bocian czarny, bocian biały, trzmielojad, kania czarna, kania ruda, bielik, błotniak stawowy, błotniak zbożowy, orlik krzykliwy, sokół wędrowny, derkacz, żuraw, puchacz, zimorodek, dzięcioł czarny, dzięcioł średni, muchołówka mała i gąsiorek. Ponadto wśród regularnie występujących ptaków migrujące występuje tu: krakwa, czernica, gągoł, nurogęś, świerszczak, strumieniówka, rokitniczka i dziwonia. Sam udział tak wielu zagrożonych gatunków ptaków kwalifikuje ten obszar do ochrony w ramach Dyrekywy Ptasiej i utworzenia obszaru specjalnej ochrony ptaków (OSO).

Wśród ssaków wymienionych w Załączniku II Dyrektywy Siedliskowej stwierdzono jedynie nietoperza nocka dużego i wydrę. Płazy i gady obejmują traszkę grzebieniastą i kumaka nizinnego. Liczną grupę z Załącznika II Dyrektywy Siedliskowej obejmują ryby i bezżuchwowca (minogi): minóg strumieniowy, minóg rzeczny, łosoś atlantycki, piskorz i głowacz białopłetwy. Spośród mało jeszcze znanych bezkręgowców, bardzo bogata jest fauna rzadkich pająków (tygrzyk paskowany), jętek (jętka pospolita), ważek (świtezianka dziewica, żagnica wielka), chrząszczy (biegacze, borodziej cieśła) oraz ogromne bogactwo motyli nocnych i dziennych (nastrosz półpawnik, rusałka żałobnik, paź królowej). Wśród nich znalazły się gatunki wymienione w Załączniku II Dyrektywy Siedliskowej, w tym: skójka gruboskorupowa, przeplatka maturna, czerwończyk nieparek, przeplatka aurinia i pachnica dębowa.

Torfowisko wysokie

Młoda sarenka na torfowisku

Obszar Natura 2000 Dolina Radwi, Chocieli i Chotli, związany z krajobrazem młodoglacjalnym, charakteryzuje się obecnością wielu siedlisk przyrodniczych oraz ważnych w skali Europy gatunków flory i fauny. Na szczególną troskę zasługuje obiekty o wysokich walorach przyrodniczych, które zostały wskazane w waloryzacjach przyrodniczych gmin powiatu koszalińskiego. Projekt ich ochrony powinien mieć charakter kompleksowy z wykorzystaniem różnorodnych form ochrony przyrody, dostosowany do możliwości realizacji na szczeblu lokalnym (gmina) i regionalnym (województwo) oraz krajowym (Ministerstwo Środowiska). Obszarów Natura 2000 nie należy traktować jak rezerwatów ścisłych! W ich obrębie należy kłaść nacisk na gospodarkę zrównoważoną, z uwzględnieniem uwarunkowań przyrodniczych, ekonomicznych i społecznych. Należy pamiętać o unikalności wielu siedlisk przyrodniczych i gatunków, a do ich zachowania angażować społeczność lokalną. Na obszarach Natura 2000 nie powinno się zezwalać na realizację przedsięwzięć mogących znacząco negatywnie oddziaływać na stan siedlisk przyrodniczych i gatunki.